Share

ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಹಾಗೂ ರೈತ ಮಹಿಳೆಯರು
ಮುದ್ದು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ

 

 

ರೈತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಟುಂಬದ ಭಾರ ಹೆಂಡತಿಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಆಕೆಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಹಾರವನ್ನೂ ಸೇವಿಸಲಾರದಂತಹ ಕೆಟ್ಟ ಬಡತನ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಾಲದ ನಿಮಿತ್ತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವುದುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಮಾಣವೂ ದೊಡ್ಡದಿದೆ.

 

 

 

“You are virtuous and you are gone
Poor sinner that I am remain
Before your creditors
Unable to bend your head
Or stretch out your hand
Or sell your crops
You crossed over..” ವೋಲ್ಗಾ ಎನ್ನುವ ಕಾವ್ಯನಾಮದ ಪಿ. ಲಲಿತಾಕುಮಾರಿ ಎಂಬ ತೆಲುಗು ಕವಯತ್ರಿ ತಮ್ಮ ‘ನಾಟ್ ಡೆತ್ ಬಟ್ ಲೈಫ್’ ಎಂಬ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೀಗನ್ನುತ್ತಾರೆ..

“But in battle
I must live
I must embrace life not death
Embrace life and the struggle for life”

ರೈತ ಗಂಡನೊಬ್ಬ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಆತನ ಹೆಂಡತಿ ಏನೆಲ್ಲಾ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ವೋಲ್ಗಾರವರು ಈ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯ ಹಿಂಡುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಬ ರೈತ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾಂತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲದ, ಶಿಕ್ಷಣ, ವ್ಯವಹಾರ ಜ್ಞಾನಗಳ್ಯಾವವೂ ಇಲ್ಲದ ಆ ರೈತನ ಹೆಂಡತಿ ಆತ ಮಾಡಿದ ಸಾಲವನ್ನು ತೀರಿಸಬೇಕು, ತನ್ನ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸಂಸಾರದ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಬೇಕು, ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಾಕಬೇಕು, ಅವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡಿಸಬೇಕು, ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಯಸ್ಸಾದವರನ್ನು, ಖಾಯಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಬೇಕು.. ಹೀಗೆ ಏಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಆಕೆ ಎದುರಿಸಬೇಕಾದೀತು? ಒಮ್ಮೆಗೇ ಎಂತಹ ಭಯಾನಕವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ಆಕೆ ಒಳಗಾಗಬೇಕಾದೀತು?

ನಮ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ‘ರೈತ’ ಎನ್ನುವ ಪದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷ ಎನ್ನುವ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣಿನ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲವೇ? ರೈತ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ? ಒಬ್ಬ ರೈತನ ಹೆಂಡತಿಯ ಒಂದಿಡೀ ದಿನದ ರೊಟೀನ್ ಅನ್ನು ನೋಡುವುದಾದರೆ ಮನೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯರಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆ ಬೇಗನೇ ಏಳುವುದು, ಬೆಳಗ್ಗಿನ ತಿಂಡಿ ತಯಾರಿಸುವುದು, ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿನ ದನಗಳ ಹಾಲು ಕರೆಯುವುದು, ಸೆಗಣಿ ತೆಗೆಯುವುದು, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೊರಡಿಸಿ ಶಾಲೆಗೆ ಕಳಿಸುವುದು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವುದು, ಮಾಡಿದಡುಗೆಯನ್ನು ಗದ್ದೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಉಣಬಡಿಸುವುದು, ಕೃಷಿಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸೊಂಟ ಮುರಿಯುವಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು, ಸಂಜೆ ಮನೆಗೆ ಮರಳುವಾಗ ರಾತ್ರಿಯ ಅಡುಗೆಗಾಗಿ ಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿನ ಏಡಿಗಳನ್ನೋ, ಇಲ್ಲವೇ ಯಾವುದೋ ತರಕಾರಿಗಳನ್ನೋ ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಸಿಗಿಸಿಕೊಂಡು, ನೀರಿನ ಕೊಡವನ್ನು ಸೊಂಟದ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಯನ್ನೋ ಇಲ್ಲವೇ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಹೊರೆಯನ್ನೋ ಹೊತ್ತು, ಎತ್ತುಗಳನ್ನುಹೊಡೆದುಕೊಂಡು ಮನೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾಳೆ!

ಮನೆಗೆ ಬಂದ ನಂತರ ತಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಹೊರೆಯನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ಆಕೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟಾಳು. ಆದರೆ ಒಂದಿನಿಸಾದರೂ ದಣಿವಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಕೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿರುವುಲ್ಲ. ಇಲ್ಲವೇ ಗಂಡಸರಂತೆ ಬೇಸರವಾದೊಡನೆ ಪೇಟೆ ಸುತ್ತು ಹೊಡೆದು ಸಾರಾಯಿ ಕುಡಿದು ಬರುವಂತಿಲ್ಲ! ಮಕ್ಕಳು ಮರಿ, ಮನೆಯ ಸದಸ್ಯರಿಗೆಲ್ಲಾ ಸಂಜೆಯ ಕಾಫಿ ತಿಂಡಿ ತಯಾರಿಸುವುದು, ಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆಯುವುದು, ಬಟ್ಟೆ ಒಗೆಯುವುದು, ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವುದು, ರಾತ್ರಿಯಡುಗೆ, ಮಕ್ಕಳ ಲಾಲನೆ ಪಾಲನೆ…. ಹೀಗೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದಾಗಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿ ಮಲಗುವವರೆಗೆ ಆಕೆಗೆ ಮುಗಿಯದಷ್ಟು ಕೆಲಸದ ರಾಶಿ! ಇಷ್ಟಾದರೂ ಆಕೆಗೆ ಆಕೆಯ ಗಂಡ ಜೀವವಿರುವ ತನಕವೂ ಯಾರೂ ಆಕೆಗೆ ರೈತ ಮಹಿಳೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ ಗೌರವಿಸಿದ್ದೇ ಇಲ್ಲ!

ಹತ್ತು ವರುಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಒಂದು ಸಂವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿಯವರಿಗೆ ನಾನು ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೆ. “ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ರೈತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆದರೆ ಆ ರೈತರ ಹೆಂಡತಿಯರು ಗಂಡ ಅದೆಷ್ಟೇ ಸಾಲ ಮಾಡಿರಲಿ, ಅದೆಷ್ಟೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿರಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಏಕೆ?” ಎಂದು. ಅದಕ್ಕವರು “ಪುರುಷರಿಗಿಂತಲೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಹನಶೀಲತೆ ಹೆಚ್ಚು, ಕಷ್ಟಗಳನ್ನನುಭವಿಸಿ ಅವರು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಗೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ” ಎಂದರು. ಇದು ನಿಜವೂ ಹೌದು! ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ರೈತ ಮಹಿಳೆಯರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಸುದ್ದಿ ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೀಗ ಅದು ದಿನನಿತ್ಯದ ಸುದ್ದಿ ಆಗಿರುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಕಹಿಯಾದ ಸಂದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಿದೆ!

ಮಾನವ ಹಕ್ಕು ಆಯೋಗದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, 2009ರಿಂದೀಚೆಗೆ 17,638 ರೈತರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಂದರೆ ಪ್ರತೀ ಅರ್ಧ ಗಂಟೆಗೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರೈತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ರೈತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಾರೀ ಕಡಿಮೆ. ರೈತ ಮಹಿಳೆಯರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ರೈತರ ಹೆಂಡತಿಯರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಲೀ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳಾಗಲೀ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಲದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಸಾಲವೂ ಕೂಡಾ ರೈತರ ಹೆಂಡತಿಯರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ!

ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅನೇಕ ‘ಸಾಲಮನ್ನಾ’ ಯೋಜನೆಗಳು ಇವೆ. ಆದರೂ ರೈತರು ಏಕೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದರೆ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಪಡೆದವರಿಗೆ ಸಾಲ ಮನ್ನಾ ಆದೀತು. ಆದರೆ ಓದು ಬರಹವಿಲ್ಲದ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಿಲ್ಲದ ರೈತರು, ಖಾಸಗೀ ಬಡ್ಡಿದಾರರು, ಸಾಲ ನೀಡುವವರ ಬಳಿ ಬಡ್ಡಿಗೆ ಸಾಲ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಅದು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಮನ್ನವಾದೀತು? ಹೆಚ್ಚು ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಖಾಸಗೀ ಜನರ ಹತ್ತಿರ ಸಾಲ ಮಾಡುವ ರೈತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ರೈತರಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡಲು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಶುರು ಮಾಡುವ ಮುನ್ನ, ರೈತರಿಗಾಗಿ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಹಾಗೂ ನಬಾರ್ಡ್ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಮುನ್ನ ಖಾಸಗೀ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರೈತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಶೇಕಡಾ ಐವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಆ ನಂತರ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದರೂ ಅದು ಮಹತ್ತರವಾದುದೇನಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸುಶಿಕ್ಷಿತರ ನಾಡಾದ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ರೈತರು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಬ್ಯಾಂಕ್ ವ್ಯವಹಾರ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮೂಲಕ ಸಾಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇವರ ಸಾಲವೂ ಮನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಖಾಸಗೀ ಬಡ್ಡಿದಾರರ ಬಳಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಸಾಲವನ್ನೂ ಕೂಡಾ ಅಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರ ಮನ್ನಾ ಮಾಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಭಾರಿ ಕಡಿಮೆ.

ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ನ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ 1.5 ಮಿಲಿಯನ್ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರುಗಳು ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅದೂ ಕೂಡಾ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕವಾದ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ! ರೈತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಟುಂಬದ ಭಾರ ಹೆಂಡತಿಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಆಕೆಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಹಾರವನ್ನೂ ಸೇವಿಸಲಾರದಂತಹ ಕೆಟ್ಟ ಬಡತನ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಾಲದ ನಿಮಿತ್ತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವುದುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಮಾಣವೂ ದೊಡ್ಡದಿದೆ. ತಲೆಯ ಮೇಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಸಾಲ, ಶಿಕ್ಷಣವಿಲ್ಲದೇ ಇರುವುದು ಇಂಥ ನಾನಾ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನೂ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಮಕ್ಕಳು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು ಹಾಗೂ ಮರಿಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಷ್ಟೋ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬವೇ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಶರಣಾದ ಘಟನೆಗಳೂ ಅವೆಷ್ಟೋ ನಡೆದಿವೆ.

ನಾನೊಮ್ಮೆ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೂತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ತನ್ನ ಜೀವನದ ಕತೆಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಗಂಡ ಅಡಿಕೆ ತೋಟದ ಮಾಲಿಕ. ಎರಡು ಮಕ್ಕಳು.. ಏನೂ ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದೇ ಜೀವನ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಗಂಡ ಹಾರ್ಟ್ ಅಟ್ಯಾಕ್ ಆಗಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ತೋಟದ್ದಾಗಲೀ, ಬ್ಯಾಂಕು ಅಥವಾ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ತಲೆಹಾಕದೇ ಇದ್ದ, ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಟ ಮಾಹಿತಿಯೂ ಹೊಂದಿರದ ಆ ಮಹಿಳೆ ಗಂಡ ತೀರಿಹೋದ ಎಂದು ಅಳುತ್ತಾ ಕೂರಲಿಲ್ಲ. ಆಕೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಠಿಣಗೊಳಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನೂ ಕಲಿತರು. ಯಾರ ಸಹಾಯವೂ ಇಲ್ಲದೇ ಆಕೆಯೇ ತೋಟದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಓದಿಸಿ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ತಾನೇ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಮದುವೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಗಂಡ ತೀರಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಆಕೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕೃಷಿಯನ್ನೂ ಸಂಸಾರವನ್ನೂ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಮಲೆನಾಡಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಡಿಕೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ ಹಾಗೂ ಇದರಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ಆದಾಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಈ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ರೈತ ಸಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದು ಕಡಿಮೆ.. ಆದ್ದರಿಂದ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಸಂಗ ಇಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಹತ್ತಿ, ರೇಶ್ಮೆಗಳೂ ಕೂಡಾ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳೇ. ಆದರೆ ಈ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಯಾರ್ಯಾರು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವವರೇ ಹೆಚ್ಚು. ಬಯಲುಸೀಮೆಯ ರೈತರಂತೂ ಸದಾಕಾಲ ಕಷ್ಟದ ಕೂಪದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಆಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು.

ಈ ವರುಷವಾದರೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅಂದುಕೊಂಡಷ್ಟು ಮಳೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ರೈತರಿಗೆ ಆಪತ್ಕಾಲದ ಆಪತ್ಬಾಂಧವರಂತಿದ್ದ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳೂ ಸೋಲುಣ್ಣುತ್ತಿವೆ. ಅದೇನೇ ಇರಲಿ, ಈ ವರುಷವಾದರೂ ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ನಿಲ್ಲಲಿ. ಸರ್ಕಾರಗಳು ಇನ್ನಾದರೂ ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ರೈತ ಮಹಿಳೆಯರ ಬವಣೆಗಳು ನಿಲ್ಲಲಿ ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಹಾರೈಕೆ.

ಮುದ್ದು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ

ಕಾನೂನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ. ಕನ್ನಡ, ಕೊಂಕಣಿ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಡ ಹಾದಿಯ ಹೂಗಳು, ಒಂದು ಚಂದ್ರನ ತುಂಡು, ಕಾನನ ಕಲರವ, ಎಷ್ಟು ಬಣ್ಣದ ಇರುಳು ಹಾಗೂ ಹೂ ಗೊಂಚಲು ಇವರ ಕನ್ನಡ ಕೃತಿಗಳು. ‘ಕಾಡ ಹಾದಿಯ ಹೂಗಳು’ ಕಾದಂಬರಿ ಅದೇ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಕೊಂಕಣಿಯ ನಮಾನ್ ಬಾಳೋಕ್ ಜೆಜು ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಕಳೆದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಅಂಕಣ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಮಂದಾನಿಲ’ ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಐದು ವರ್ಷ ನಡೆಸಿದವರು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಕಲಬುರ್ಗಿ ಹತ್ಯೆ ಖಂಡಿಸಿ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಮರಳಿಸಿದ್ದಾರೆ), ಕಾವ್ಯಾನಂದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಅರಳು ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಜ್ಯೋತಿ ಪುರಸ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಶಾರದಾ ಆರ್ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಕರಿಯಣ್ಣ ದತ್ತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು, ಬೇಂದ್ರೆ ಗ್ರಂಥ ಬಹುಮಾನ, ಅರಳು ಮೊಗ್ಗು ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಕನ್ನಡಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಅಡ್ವೈಸರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬಂದಿವೆ.

Share

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Recent Posts More

  • 1 week ago No comment

    ಈ ಸಂತನ ಸುತ್ತ ಸ್ವಾರ್ಥಿಗಳೇ; ಅಂದಿಗೂ ಇಂದಿಗೂ

            ಪ್ರಸ್ತಾಪ         ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೇವಲ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಈ ದೇಶದ ಸಮಸ್ತರ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಈ ದೇಶ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಅಪಾರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಆತುರ ಅಚಾತುರ್ಯ ತೋರಿದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಅವರ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳು, ಅವರು ಬರೆದ ಸಂವಿಧಾನವಷ್ಟೇ ಇಂದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲವು. ಈ ಸತ್ಯ ಈಗಲಾದರೂ ಅರ್ಥವಾಗಬೇಕಿದೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದವರು, ...

  • 2 weeks ago No comment

    ಇತಿಹಾಸ ತಿರುಚಿ ವಿಷಬೀಜ ಬಿತ್ತುವವರ ಮಧ್ಯೆ…

          ಪ್ರಸ್ತಾಪ           ಕೋಮುವಾದಿಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಧರ್ಮದ ಜೊತೆ ಬೆರೆಸುತ್ತ ಹಾಳು ಮಾಡಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಕಲಿಕೆಯ ವಾತಾವರಣವನ್ನೂ ಕೇಸರೀಕರಣದಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಮಾತ್ರ ಅಕ್ಷಮ್ಯ. ತಿರುಚಲಾದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತ ಇದು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಯ ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುವ ಕರಾಳ ಕೃತ್ಯ.   ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮಕ್ಕಳ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹೊರೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪಠ್ಯ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆ, ಮುದ್ರಣ ಹಾಗೂ ಮತ್ತಿತರ ...

  • 2 weeks ago No comment

    ‘ಸೂಜಿದಾರ’ದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರಾ ಕೋಟೂರ್ ಹಾಡು

    ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಹಮಿಕೆ ತೋರದವರಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರಾ ಕೋಟೂರ್ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಒಬ್ಬರು. ಅವರ ಕನಸುಗಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಈ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಸಡಗರದ ಚಂದಿರ ಎಂದೆಂದೂ ಜೊತೆಗಿರಲಿ.   ಇವತ್ತು ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿ, ಸಿನಿಮಾ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸಬರ ಪಡೆಯೊಂದು ಜಾದೂವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಬೆರಗು ಹಚ್ಚುವಂಥ ಸೃಜನಾತ್ಮಕತೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಪೂರಕವಾದ ಪರಿಣತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವವರು ಇವರೆಲ್ಲ. ಇಂಥವರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರಾ ಕೋಟೂರ್ ಅವರದೂ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಸರು. ಚೈತ್ರಾ ಅವರ ಹೆಚ್ಚುಗಾರಿಕೆಯೆಂದರೆ, ...

  • 2 weeks ago No comment

    ಉಷಾ ಚಿತ್ತ | ಮೊಲದ ಮರಿ ಗಿಫ್ಟ್

          ‘ಚಲಿತ ಚಿತ್ತ’ದಲ್ಲಿ ಕವಿಸಾಲು       ಮೇರು ಸದೃಶ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡದ್ದು ಬರಬರುತ್ತಾ ಕಾಲಕೆಳಗಿನ ಗುಡ್ಡವಾಯಿತು. ಹೋಗ ಹೋಗುತ್ತಾ ಚುಕ್ಕಿಯಾಗಿ, ಆಕಾಶದ ನೀಲಿಯಲಿ ಲೀನವಾಯಿತು. ನೆನಪಿನ ಕೋಶ ಸೇರಿದಾಗ, ಅಂತರಾಳದಲಿ ಕಡಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲೀಗ ಕನಸುಗಳ ಸರಕು ಹೊತ್ತ ದೋಣಿಯೊಂದು ತೇಲುತ್ತಿದೆ. ನಿರ್ಜನ ರಾತ್ರಿ, ಹುಟ್ಟು ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿದೆ; ದಡದಿಂದ ಕೇಳುತಿದೆ ಮೋಹಕ ಕೊಳಲ ಗಾನ. ಮನ ಕಂಪಿಸುತಿದೆ, ಬಾರೆನ್ನ ಪೂರ್ಣಚಂದಿರ. ಕಡಲು ಅಬ್ಬರಿಸುತ್ತರಲಿ, ನನ್ನ ಕೈಗಳಿಗೆ ...

  • 3 weeks ago No comment

    ಅನೈತಿಕತೆಯೆಡೆಗಿನ ದುಷ್ಟ ಕುತೂಹಲ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ

    ಯಾವುದೋ ರಹಸ್ಯ ರಣತಂತ್ರವನ್ನು ಹುದುಗಿಸಿಕೊಂಡ ಅಥವಾ ಅಂಥ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಹೊಮ್ಮುವ ರಾಜಕೀಯ ಹೇಳಿಕೆಯು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಂಚಲನ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆಂದರೆ, ಅದರ ತುಣುಕುಗಳಷ್ಟೇ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಸದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಿರುವ ಅದರ ಭಾಗ ಅಡಗಿಹೋಗಿರುತ್ತದೆ.   ಇದು ಹೇಳಿಕೇಳಿ ಚುನಾವಣೆಯ ಕಾಲ. ಆರೋಪ ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪಗಳದ್ದೇ ಅಬ್ಬರ. ರಾಜಕೀಯ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೆ ಒಂದೊಂದು ಬಗೆಯಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯದೇ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತ, ನರಿ ಹೋಯಿತು ಎಂಬುದು ಹುಲಿ ಹೋಯಿತು ಎಂಬಂತೆ ಬಿಂಬಿತವಾಗುವುದು ಬಹಳ ...


Editor's Wall

  • 14 April 2019
    1 week ago No comment

    ಈ ಸಂತನ ಸುತ್ತ ಸ್ವಾರ್ಥಿಗಳೇ; ಅಂದಿಗೂ ಇಂದಿಗೂ

            ಪ್ರಸ್ತಾಪ         ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೇವಲ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಈ ದೇಶದ ಸಮಸ್ತರ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಈ ದೇಶ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಅಪಾರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಆತುರ ಅಚಾತುರ್ಯ ತೋರಿದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಅವರ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳು, ಅವರು ಬರೆದ ಸಂವಿಧಾನವಷ್ಟೇ ಇಂದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲವು. ಈ ಸತ್ಯ ಈಗಲಾದರೂ ಅರ್ಥವಾಗಬೇಕಿದೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದವರು, ...

  • 04 April 2019
    3 weeks ago No comment

    ಅನೈತಿಕತೆಯೆಡೆಗಿನ ದುಷ್ಟ ಕುತೂಹಲ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ

    ಯಾವುದೋ ರಹಸ್ಯ ರಣತಂತ್ರವನ್ನು ಹುದುಗಿಸಿಕೊಂಡ ಅಥವಾ ಅಂಥ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಹೊಮ್ಮುವ ರಾಜಕೀಯ ಹೇಳಿಕೆಯು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಂಚಲನ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆಂದರೆ, ಅದರ ತುಣುಕುಗಳಷ್ಟೇ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಸದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಿರುವ ಅದರ ಭಾಗ ಅಡಗಿಹೋಗಿರುತ್ತದೆ.   ಇದು ಹೇಳಿಕೇಳಿ ಚುನಾವಣೆಯ ಕಾಲ. ಆರೋಪ ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪಗಳದ್ದೇ ಅಬ್ಬರ. ರಾಜಕೀಯ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೆ ಒಂದೊಂದು ಬಗೆಯಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯದೇ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತ, ನರಿ ಹೋಯಿತು ಎಂಬುದು ಹುಲಿ ಹೋಯಿತು ಎಂಬಂತೆ ಬಿಂಬಿತವಾಗುವುದು ಬಹಳ ...

  • 29 March 2019
    4 weeks ago One Comment

    ಕಾದಂಬಿನಿ ಕಾಲಂ | ಹಕ್ಕಿ ಸಾಕಬೇಕೆಂದರೆ ಹುಳಗಳನ್ನೂ ಸಾಕಬೇಕು

                      ನಾವು ಯಾರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತೇವೆಯೋ ಅವರ ಆಹಾರವನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಸಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯ ಆಹಾರದ ಹಕ್ಕನ್ನೂ ಗೌರವಿಸುವುದು ಎಲ್ಲರೂ ಮೊದಲು ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಸಜ್ಜನಿಕೆ. ಅದು ಹಕ್ಕಿಯದಿರಲಿ, ಮನುಷ್ಯನದಿರಲಿ. ಕಾರ್ಕೋಟಕ ಸರ್ಪವೋ, ಹುಲಿಯೋ ಎದುರಾದರೂ ಅಷ್ಟು ಹೆದರುತ್ತೇನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಆದರೆ ಅಕ್ಕಿ ಆರಿಸುವಾಗಲೋ ಬದನೆಕಾಯಿ ಹೆಚ್ಚುವಾಗಲೋ, ಹೂ ಗಿಡಗಳಲ್ಲಿರುವಾಗಲೋ ಚಿಕ್ಕ ಹುಳ ಕಂಡರೂ ಕಿರುಚಿ ಊರು ಒಂದು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಹಾಗೆಂದು ...

  • 26 March 2019
    4 weeks ago No comment

    ಬೆಂದರೆ ಬೇಂದ್ರೆ…ನೊಂದರೆ ಕಾದಂಬಿನಿ

    ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಸ್ತಾಪ     ಕಾದಂಬಿನಿ ಅವರ ‘ಕಲ್ಲೆದೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂತ ಹಕ್ಕಿ’ ಕವನ ಸಂಕಲನದ ಬಗ್ಗೆ ಹಿರಿಯರಾದ ಚಂದ್ರಶೇಖರ ನಂಗಲಿಯವರು ತಮ್ಮ ಫೇಸ್ಬುಕ್ ವಾಲ್ ನಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ.   ಪ್ರೀತಿ ಪ್ರೇಮ ಮಾನವಜೀವನದ ಚಾಲಕ ಶಕ್ತಿ. ಈ ಸ್ಟೇರಿಂಗ್ ಹಿಡಿದು ಸಮತಲ, ತಗ್ಗು ದಿಣ್ಣೆ , ಹೇರ್ ಪಿನ್ ಕರ್ವ್ಸ್, ಡೆಡ್ ಎಂಡ್ ಮುಂತಾದ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ , ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ರಸ್ತೆಯಿಲ್ಲದ ...

  • 12 March 2019
    1 month ago No comment

    ಭಾವನೆಗಳ ಜೊತೆ ಆಡುವವರ ಮೇಲೊಂದು ಕಡಿವಾಣ

    ದೇಶ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹಾ ಚುನಾವಣೆಯ ಅಖಾಡದೊಳಕ್ಕೆ ಮುಗ್ಗರಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಹಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಗತಿಗಳು ದೇಶದ ಪಾಲಿಗೆ ಸಂಕಟವನ್ನೂ ದೇಶದೊಳಗೇ ಒಂದು ತಳಮಳವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಿವೆ.   17ನೇ ಲೋಕಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗೆ ದಿನ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಎರಡು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು, ಸೇನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಎಳೆದು ತರುವಂತಿಲ್ಲ; ಎರಡನೆಯದು, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅಯ್ಯಪ್ಪಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರವೇಶ ವಿವಾದವನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ವಿಷಯವಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿಲ್ಲ. ದೇಶದ ...